على اصغر شميم
567
ايران در دوره سلطنت قاجار ( فارسي )
متعهد بود كه هر سال و نيز هر زمان كه دولت ايران بخواهد ، بيلان عمليات شركتى را كه براى استخراج و بهرهبردارى معادن نفت تأسيس خواهد كرد ، به دولت ايران بدهد و معادل صدى شانزده از سود ويژهى نفت را به دولت بپردازد و جز كارمندان علمى و فنى شركت ، بقيهى اجزا و عملهى كارگر و غيره را از اتباع ايران استخدام كند . خوشتاريا متعهد بود كه در موقع كشف و استخراج هر چشمهى نفت وزارت فوايد عامه را مطلع كند و دو نسخهى نقشه حداقل به مقياس 1 / 000 / 10 از اراضى و نقاطى كه به نفت رسيده است ، به دولت تقديم كند و اگر استخراج نفت را مفيد تشخيص داد ، يكصد هزار منات نقد و يكصد هزار منات اعتبارى بدون حق استرداد به وزارت فوايد عامه بدهد ولى اين پرداخت فقط يكبار خواهد بود . كليهى ماشينآلات و اسباب و لوازم مورد احتياج حوضهى نفت از پرداخت گمرك معاف و خوشتاريا متعهد بود كه در پايان مدت قرارداد ، كليهى منابع نفت و اراضى و بناها و ماشينآلات و تأسيسات حوضهى نفتى و اموال منقول و غيرمنقول شركت را به دولت ايران واگذار نمايد و اگر در مدت پنج سال از تاريخ امتياز شروع به عمليات نكند ، امتياز مذكور از درجهى اعتبار ساقط خواهد شد . هنوز خوشتاريا از امتياز كلانى كه به زور دولت روسيه تزارى بدست آورده ، استفاده نكرده بود كه انقلاب بزرگ روسيه ، چنان كه گفتيم مشى سياسى آن دولت را تغيير داد و رژيم جديد ، لغو كليهى امتيازات و قراردادهاى دورهى تزارى را اعلام نمود و خوشتاريا براى فروش امتياز خود عازم اروپا شد . در اروپا با شركت هلندى رويالدچ گفتگو كرد و رؤساى آن شركت پس از مراجعه به دولت ايران همينكه فهميدند اين امتياز قوت قانونى ندارد ، از خريد آن خوددارى كردند . شركتهاى فرانسوى نيز به همين ترتيب و پس از كسب اطلاع از دولت ايران حاضر به خريد امتياز نشدند و سرانجام خوشتاريا به لندن رفت و با شركت نفت انگليس و ايران دارندهى امتياز نفت جنوب ايران وارد مذاكره شد . انگليسها كه پس از انقلاب روسيه ، يكهتاز ميدان سياست ايران گرديده و كابينهى دست نشاندهى خود يعنى كابينهى وثوق الدوله را روى كار آورده بودند ، امتيازنامه و نسخهى فرمان ناصر الدين شاه خطاب به سپهسالار و قرارداد بين او و خوشتاريا را در ازاى يكصد هزار ليره نقد و وعده پرداخت مبلغ بيشترى در آينده از خوشتاريا خريدند و در ماه مه 1920 ميلادى ( رمضان سال 1338 قمرى ) شركت نفت انگليس و ايران ، شركت تابعهاى به نام « شركت نفتهاى شمال ايران « 1 » » با سرمايهى سه ميليون ليره تشكيل داد و در لندن به ثبت رسانيد . سر چارلز
--> ( 1 ) - The North Persian Oils co .